İşhan Kilisesi, Artvin

Oltu Çayı ile Tortum Çayının birleştiği yerden bir pist ya da patika yolla doğu yönünde ilerleyerek yaklaşık 12 km sonra  Yusufeli’nin İşhan ( Dağyolu ) köyündeki  7. Yy’ın ilk yarısında inşa edilen eski kiliseye varılır. Köyün içinde düz bir arazide yer alır. Kilisesi ve kuzeybatıda bulunan şapeli günümüze ulaşmıştır. Ayrıca kilisenin batı haç kolunun kuzey cephesinde bir ek binası vardır. Kanlı kilise adı ile de anılır.

 7.yy’da yapılan bu bina zamanla yıkılmış, bu yıkıntılar üzerine, 951 tarihli bir el yazmasına göre 9.yy’ın lk yarısına ( i828 civarında )tarihlenen bugünkü manastır inşa edilmiş. Bagratlılar dönemi, Rahip Saba yönetiminde. Bunu kuzeybatı ek binada bulunan ve 954/955 tarihlerine dayanan Gürcüce kitabe de desteklemektedir. Bu kitabeden anladığımıza göre manastır 900’lerin ilk yarısı faaliyettedir ve büyük olasılıkla kuzeybatıdaki ek bina da 954/55 yılında manastıra eklenmiştir. Güneybatıdaki şapel ise, portalında bulunan kitabeye göre 1006 tarihlidir. Burayı Kral I. Gurgen ( 975 – 1008 ) Meryem Ana’ya adamıştır.1032’de ise batı kanadının uzatılması yoluyla genişletilerek kubbeli bir kilise haline getirilmiştir.

Kilisenin güney portalı, üzerinde bulunan kitabeye göre 1014 – 1027 yılları arasında tamamlanmıştır. Güney cephesinde yer alan 1032 tarihli bir başka kitabeye göre de kilise o tarihde radikal bir onarımdan geçirilmiş, manastır 11.yy başından itibaren piskoposluk makamına yükseltilmiştir. Bu yeni konumu 17.yy’a kadar devam etmiş. Ancak, Osmalı – Rus savaşından önce bir süreliğine kışla olarak kullanılmış. 19.yy’da batı haç kolu Osmanlılar tarafından camiye dönüştürülmüş, bu durum 1983 yılına kadar devam etmiş. Günümüzde kilise ve yanındaki Meryem Ana şapeli herhangi bir amaç için kullanılmamaktadır. 20.yy’ın başında, apsis eksedrasının onarım gördüğü anlaşılmaktadır.

Manastırdan günümüze dört adet kitabe kalmıştır. Gürcüce yazılı bu kitabelerden üçü kilisenin farklı yerlerinde, biri ise Meryem Ana şapelinin portalinde bulunmaktadır.

Düzgün kesme taştan yapılmıştır. Naos’un üzerini örten yüksek kasnaklı kubbesi kalın payeler üzerine oturtulmuş olup, dıştan konik külahlı dikkat çekmektedir. Absidin üzerinde at nalı biçiminde bitkisel ve rozet tarzında rölyefli dekoratif motiflerle bezeli kemer ve grek haçı planlı kilisenin (34.95 X 20.75 m.) her kolunun köşesinde yer alan absid görünümlü dairesel  oyukların üzerinde birer kolonlu bifora (*) göze çarpar.

Tambur (*) üzerinde ise, spiral kolon çiftleri, çatı kornişinin hemen altında sürekli yinelenen üçgen yapraklı bezemeler ile hatları çizilmiş altlı üstlü bordür arasında frizli alan yer alır. Pencere üzerlerindeki kemerlerin süslemeleri seçkin ve detaylıdır.

Dış duvarların kaplaması üst üste sıralanmış birkaç sıra kemerden oluşmuştur. Pencereler bir kez daha  Gürcü kültürünün zengin bir süslemesi olarak karşımıza çıkarlar. Damla biçimli çıkıntıları olan bir pencere pervazı ile aslan ve yılan figürlü bir başka pencerenin pervazı  dikkati çeker. Doğu cephesindeki  iki derin niş portallerle benzer özellikleri taşır.

Çatısı tamamen yıkılmış durumdadır. Öyle ki; destek yapılarından serbest kalmış kubbe tamburu  üzerinde yükseldiği dört kolonun üstünde belli belirsiz durur. Tambur, içerde de, kemerli silmeler ile sütunları birleştirmiş görünür. Pencere tonozlarında iyi durumda bazı duvar resmi kalıntılarına rastlanır. Resimler aracılığı ile kiliseye bir hareket kazandırılımıştır. Kubbe altındaki duvar resimleri de korunmuştur. Melekler tarafından gökyüzüne yükseltilen haç,İsa’nın zafer simgesi gibi… Transept (*) pencerelerinin tonozlarında bazı resimli madalyonlar yer alır ( kilisenin finansör kralı, azizler).  Kilisenin 51 CM. yüksekliğinde, 36 cm. genişliğinde altından büyük ve ünlü törensel haçı bugün Tiflis devlet sanat Müzesinde sergilenmektedir. 973’de, İşhan piskoposu  İlarion zamanından kalmıştır.

Meryem Ana şapeli, doğu – batı doğrultusunda dikdörtgen planlı olup, kilisenin hemen yanında güney batıda yer alır. 10.30 X 5.70 m. ölçülerinde, tek nefden oluşur. Düzgün kesme taştan yapılmış yapının üstü semerdam çatı ile örtülmüştür. Kapı girişinde ve pencerelerinde plastik süslemeler bulunur.

İşhan Kilisesi freski biri
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu

İşhan Kilisesi kitabelerinden biri
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu

 

 

 Kaynak:Osman Aytekin; Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin’deki Mimarî Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999 ▪ Taner Artvinli; Yusufeli, Yusufeli Kaymakamlığı yayını, Ankara, 2000;

La Turchia, Edizioni Futuro di Vinicio de Lorentiis, Verona.

Hazırlayan: Bağımsız Rehberler Platformu

  

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !